Pro Republica  republiek republikanisme AERM logo
 
Voorpagina Archief Leo Brabanticus Media-archief Boekbesprekingen Contact Links Zoeken Colofon rss Favoriet Disclaimer    
 

Blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen en schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.


Stuur dit artikel door    print-vriendelijke-versie
Walter Bagehot, De voor- en nadelen van een koning
door Bob Elbracht

Het toppunt van arrogantie is: zich helemaal nooit meer laten zien. (Voltaire)

Macht

Macht corrumpeert, zo heet het. De betrekkelijke onzekerheid van de politicus in verkiezingstijd staat vaak in schril contrast met de houding die hij zich aanmeet nadat hij eenmaal deel uitmaakt van de regeringscoalitie. Maar ook snel groeiende fracties in de oppositie kunnen onverwacht arrogant worden. Niettemin is er een natuurlijke rem op deze onaangename attitude, namelijk de wetenschap dat er een moment zal komen waarop afgerekend gaat worden. Als de regeringsploeg de gehele rit uitzit is dat vier jaar, maar bij de huidige premier - die reeds bij herhaling heeft gedemonstreerd 'het' niet te kunnen - valt dat moment van afrekenen vermoedelijk weer wat vroeger. Hoe het ook zij, de beklede functie is ontleend aan een verkiezingsuitslag, dus de afrekening volgt onherroepelijk bij de volgende verkiezingen. Zelfs als zo'n afrekening vrijwel onbegrijpelijk is, zoals de PvdA die als beloning voor vier jaar abominabele oppositie thans in het kabinet zit - op zo'n soort mandaat drukt een extra zware hypotheek.

Maar nu iets heel raars. Er zijn ook mensen met macht, politieke macht om precies te zijn, bij wie echter zo'n natuurlijke rem ontbreekt. Bestuurlijke zeggenschap zonder enige democratische legitimatie, uitsluitend ontleend aan de toevalligheid van geboorte. En dat overigens niet alleen, die mensen trouwen ook nog eens en die sluiten zich op hun beurt, vrijwel onmerkbaar, aan bij de machthebbers-door-geboorte. U raadt het al, ik heb het hier over de Oranjes. Niks verkiezingen, niks afrekenen, gewoon macht uitoefenen en als je het welletjes vindt dan geef je de macht gewoon door. De jure aan de wettige (sic!) opvolger, de facto aan wie je wilt. Zo heeft Nederland in de tweede helft van de vorige eeuw gedurende enkele decennia ongemerkt een koning gehad, een oud SS'er, een notoire charlatan en schuinsmarcheerder. En sinds enige tijd schuift een geblondeerde Argentijnse van dubieuze afkomst aan bij de Raad van State, het hoogste orgaan onder de kroon. Hoewel, onder? Zonodig vervangt het zelfs de kroon. Ho! zult u nu zeggen, dat gaat zomaar niet! Inderdaad, dat gaat zomaar niet, daar is inderdaad meer voor nodig dan arrogantie alleen. Misschien zou het wel werken, maar dan in elk geval niet voor lang. De enige manier om democratisch ongelegitimeerde macht voor langere tijd uit te kunnen oefenen op arrogantie alleen is door middel van het voeren van een repressief bewind. Wie niet luistert krijgt een pak slaag, op die fiets. Dat tijdperk is voorbij, geen onderdaan zal beweren onderdrukt te worden door de Oranjes. Sterker zelfs, de meeste onderdanen (het blijft toch een tenenkrommend woord) houden van de Oranjes, althans zo wordt beweerd. De koninklijke familie lijkt het zelfs beter te doen dan ooit, wat in hun geval wil zeggen, niet te worden omringd door noemenswaardige schandalen. Gewoon low profile blijven, dat is alles wat ze nu te doen staat. Niettemin: wat is hier aan de hand? Hoe krijgen zulke arrogante mensen het voor elkaar macht uit te kunnen oefenen en tegelijkertijd geliefd te worden zonder repressief optreden? Inderdaad een interessante vraag.

Cynisme

Het antwoord luidt dat de voornoemde repressie als voorwaarde voor de continuïteit van de macht als het ware ondergronds is gegaan. De sleutelwoorden zijn hier: mystiek en cynisme als sublimaat voor onderdrukking. Cynisme is hier te begrijpen als een verkeerd, afgesplitst bewustzijn dat de sociale meerwaarde rechtvaardigt en vervolgens psychisch verankert. Vanuit een dergelijke mentale dispositie kan de arrogantie worden gehandhaafd - je maintiendrai, moet u maar denken, maar dan de verkeerde kant op. Brutaal gevoed door een afgeplatte metafysica - de Oranjes schuwen er niet voor zichzelf te kronen bij Gods gratie - stuwt de arrogantie op tot waarlijk megalomane hoogte en de dynastieke ambitie is geboren. Er is een cynisme voor nodig, zoals dat van een Johannes Calvijn, die neerzag op het creperende hoi polloi in de wetenschap dat er 'nu eenmaal' armoede zal zijn, immers, zo staat het 'nu eenmaal' in De Schrift. Een weergaloos cynisme dat noodzakelijk is om je uitzonderlijke bedeling tegenover jezelf te kunnen rechtvaardigen. Datzelfde cynisme transformeert en degradeert de medemens tot object, tot onderdaan. Die medemens heeft vanuit dat cynische perspectief geen naam, geen gelaat, noch een eigen verhaal. Die medemens heeft hoogstens massa in fysieke betekenis en vertegenwoordigt een waarde, uitgedrukt in harde, kille valuta. Let wel, allemaal ondergronds. Ik beschrijf hier de inhoud van een verkeerd, afgesplitst bewustzijn. Zoals Sartres mauvaise foi. Deze cynische component bewerkstelligt afstand. Je kunt niet zomaar met een bordje eten op schoot op televisie naar hongerende Afrikaanse kindertjes kijken, daar is onze menselijke geest niet tegen opgewassen. Dat red je niet met arrogantie, sterker zelfs, zo'n mentale houding is op zo'n moment zelfs geheel inadequaat.

DeguilevilleGuillaume de Deguileville - Hoogmoed wordt gedragen door vlijerij (ca. 1450)

Daar is afstand voor nodig, een mentale distantie die het tafereel devalueert tot louter een vertelling. Een tragische vertelling die, als -ie te realistisch dreigt te worden, hoogstens bewerkstelligt dat wij bij wijze van afkoopsom voor ons geweten twintig Euro overmaken. De distantie zoals wij die van Beatrix kennen, en die zo contrasteert met de houding van haar moeder, is dan ook niet alleen te begrijpen als arrogantie. Neen, de onderliggende dynamiek is van een andere, veel subtielere aard dan die van gekozen politici. Om een beschikking uit te vaardigen in pluralis majestatis en bovendien bij de gratie Gods, is meer nodig dan arrogantie alleen. Haar arrogantie is slechts de uiterlijke expressie van een onderliggend cynisme jegens u en mij, wij,- haar onderdanen. Probeer maar eens een voorstelling te maken van de mentale conditie van iemand die meent door goddelijke uitverkoring aan het hoofd van de regering te staan, die een miljoenennota voorleest die geschreven is door iemand anders, en die vervolgens aan de Staten Generaal zegt: "Vrije verkiezingen zijn van essentieel belang voor onze democratie." Voelt u 'm? Zo iemand is ófwel knettergek, ófwel zo iemand is cynisch in een mate die zijn weerga niet kent. Beatrix is niet knettergek, integendeel. Maar dit is de arrogantie ver voorbij. Om tot een dergelijke prestatie in staat te zijn is een distantie vereist waarin geen plaats is voor het subject.

Cynisme als noodzakelijke component voor het koningschap

Valt zoiets te leren, cynisme? Of word je daarmee geboren? De arrogantie is iets dat koningen van jongs af aan met de paplepel ingegoten krijgen. Niet zozeer omdat dat nu zo leuk is - de compenserende leuke dingen volgen namelijk vanzelf - maar omdat het noodzaak is. Maar, zoals voorgaand betoogd, arrogantie alleen is heden ten dage niet meer genoeg. Bij de arrogantie begint het pas. De geest wijkt als het ware uit naar een cynische stijlfiguur van glans en grandiositeit. Welnu, dat laatste kun je wel leren. Het is genoegzaam bekend dat auteurs zoals Machiavelli, Sun Tzu en von Clausewitz tot de favoriete bedlectuur behoort van vele (regerings)leiders. Dit soort werken wordt echter gekenmerkt door een cynisme dat nog sterk leunt op botte repressie, en beschrijft op weinig subtiele wijze de pragmatiek van het handelen. Hoe een pas veroverd gebied bestuurlijk heringericht zou moeten worden is voor de Oranjes inmiddels niet meer relevant, dat hebben zij immers reeds lange tijd geleden gedaan. Nu gaat het er voor hen alleen nog maar om de huidige toestand zo lang mogelijk in stand te houden. De acteurs en het spel zijn bekend, alleen het decor wisselt. Daaronder vallen bijvoorbeeld de maatschappelijke ontzuiling, de secularisatie, de Europese eenwording en langduriger politieke stromingen. Het is namelijk het decor dat hierbij een bepalende rol speelt.

Walter Bagehot

WalterDe negentiende-eeuwse bankier Walter Bagehot (spreek uit 'Beetsjut') was onder meer oprichter van het vermaarde periodiek The Economist, en schreef een soort leerboek dat wel uitvoerig ingaat op het decor, de sfeer en de voorwaarden waaraan deze moeten voldoen. In zijn boek 'The English constitution' uit 1867 komt een tweetal hoofdstukken voor dat ook zeer relevant is voor de Nederlandse monarchie en verscheen onlangs onder de titel 'Over de voor- en nadelen van een koning' in Nederlandse vertaling bij Bert Bakker.

Binnen republikeinse kringen hoor je vaak roepen dat die hele monarchie 'maar een poppenkast' gevonden wordt. Zo'n opmerking is altijd ironisch bedoeld, vaak om de verstokte monarchist uit de tent te lokken. In dat verband pleeg ik wel eens te spreken over een 'operette monarchie' - allemaal opzettelijk denigrerende uitdrukkingen die het overdreven uiterlijk vertoon bekritiseren. Het was voor mij dan ook tamelijk onthutsend om te constateren dat dit republikeinse verwijt door Bagehot ronduit wordt bevestigd. Bagehot zégt het gewoon: het is een poppenkast. Sterker nog, hij beveelt het zelfs aan, legt uit waarom het zo moet zijn en geeft ook aanwijzingen hoe die poppenkast het beste ingericht kan worden. Het is wel even wennen, dit stuk is immers geschreven door een doorgewinterde republikein die over de monarchie spreekt als over een poppenkast, nu echter met een belangrijk verschil: zonder ironie. Bagehot lezen betekent het gesprek aangaan met een verklaard voorstander van de monarchie die het zelf een poppenkast noemt. Voor zover wij de gehekelde 'Oranje-Franje' als argument hanteren komt dit ineens te vervallen. De republikein trekt alle patserige dikdoenerij naar beneden en meent hiermee die overbodige franje ontmaskerd te hebben. Wat nou, met jullie Gouden Koets en jullie protserige paleizen met hun kruiperige lakeien? Nou, zo meent Bagehot, daar gáát het nu juist om. Oeps!

Mensbeeld

Als een archaïsch regeringssysteem zoals de monarchie haar rechtvaardiging moet vinden in de franje is het onvermijdelijk dat daar ook een merkwaardig mensbeeld bij hoort. Immers, bij een toneelspel hoort ook een publiek, en dat zijn wij. Toegeven aan de geringschatting betekent in feite dat het je hele zooitje mee omlaag trekt, inclusief publiek. Wij dus.

Eén van de filosofen tegen wie ik mij altijd hevig tegen verzet heb - en op goed geluk maar een beetje door de tentamens heengerold ben - is Spinoza. Hoe kon zo'n integere rationalist, zo'n helder lineair denker nu beweren dat de mens eerder geneigd is te navigeren op zijn emoties dan op zijn inzichten? Dat kon toch niet zo zijn! Als ambitieuze logicastudent wilde ik daar gewoon niet aan. Het antwoord was even eenvoudig als ontwapenend: Spinoza kwam tot die conclusie door waarneming. Het was ook niet zijn droomwens, hij schreef alleen maar op wat hij zag. Of je dat nu leuk vindt of niet. Nu, jaren later, begin ik langzaam in te zien dat bijvoorbeeld bewegingen op de mondiale beursvloer, die zo bepalend zijn voor de totale economie, in feite maar één stuwende kracht hebben, emotie. Inmiddels ben ik vele discussies met monarchale die hards verder, heb ze op honderd verschillende manieren weerlegd, technisch en sluw, maar stond aan het eind toch altijd weer met lege handen. Hoe kwam dat toch? Mijn moeder, inmiddels gepokt en gemazeld door mijn republikeinse argumenten (leuke zoon!), is allang overtuigd. Maar toch, maar toch, maar toch... Tóch is zij altijd weer oprecht verheugd als Prinses Marilène dezelfde schoenen draagt als bij de doop van Prinses Amalia. Moeder blij, zoon trekt groen weg. Arme moeder of arme zoon? Vooralsnog arme zoon...

Wat hier aan de hand is? Een ontbrekende gemeenschappelijkheid in perceptie. Incommensurabiliteit van argumenten, wat filosofischer uitgedrukt. U bent geen onderdaan omdat u onderdanig bent, u bent onderdaan omdat er een bovendaan is. Zo simpel ligt het. Leuk of niet. Vindt u zichzelf geen onderdaan? Vette pech; de zelfverklaarde onderdanen zijn vooralsnog in de meerderheid. Dat verklaart meteen die raadselachtige enquêtes van Maartje van Weegen, waaruit zou blijken dat de overgrote meerderheid voor de monarchie is. De gestelde vragen appelleren aan de emotionele component, en niet aan de inzichten. Men vindt en handelt tegen beter weten in, zo gezegd. Hier spreken wij over niet te onderschatten krachten, waar mensen als Jerry Springer ("I don't know Jerry, it just happened!) goed garen bij spinnen. Om Mulisch maar eens te citeren: inzicht, dat is de zwakste van alle krachten. De hang naar de magie, het sprookje, het verborgene en het verhevene wint het van de ratio. De omkering van deze wet verklaart dan ook de groeicurve van ons collectief, die onmiddellijk stijgt bij een koninklijk schandaal, wanneer de afstand kleiner wordt tussen boven- en onderdaan, wanneer het sprookje ruw verstoord wordt. Als een aangetrouwde prinses het bed in duikt met een topcrimineel, of een échte (!) prinses in een zwak moment uit de school klapt tegen HP De Tijd, of als opportunistische prinsjes misbruik maken van schaarse parkeervergunningen. Wat dan volgt - je kunt er vergif op innemen - is altijd een charme-offensief. En precies daar gaat het om, de schijn, de charme en de mystiek, alleen dat en dat alleen.

Als het inderdaad zo is zoals Bagehot beschrijft, leunend op het radicaal-spinozistisch mensbeeld, dan zou er geen enkele hoop zijn. Dan is het nu eenmaal zo dat de mens tot in lengte van dagen achter zijn gevoel aan zou blijven lopen, desnoods strompelen, zolang de emotie maar het preferente navigatie-instrument blijft. Dan zou er alleen maar een einde aan de monarchie kunnen komen door krachten die zich in hetzelfde domein bevinden als die welke ze drijvend houdt. Met andere woorden, geweld en revolutie, zoals in Frankrijk en Rusland de monarchie aan zijn einde kwam. Als inderdaad emotie de kurk is waarop Oranje drijft, dan zou het zinloos zijn nog langer te wachten op een verstandige tweederde meerderheid in de Staten Generaal, immers, verstand telt dan niet. Zo erg is het gelukkig niet. Een goede vriend van mij meent dat het argument 'geld' wel eens een rol van doorslaggevende betekenis zou kunnen gaan vervullen. Noem het een toevoeging op het radicale mensbeeld zoals Bagehot dat hanteert: raak de Nederlander in zijn portemonnee en je raakt 'm in zijn ziel. Ik kan mij inderdaad iets voorstellen bij een financiële argumentatie, die begint bij de ratio en eindigt bij de emotie. Wie weet... Vooralsnog zie ik het als de voornaamste taak van het republicanisme een adequaat antwoord te formuleren op het emotionele argument. Wie het weet mag het zeggen.

Tenslotte Bagehot in enkele citaten, concludeer zelf. Wees wel gewaarschuwd, u wordt voor volslagen achterlijk gehouden:

De beste reden waarom een monarchie een sterke regeringsvorm is, is dat zij een bevattelijke regeringsvorm is. De grote massa der mensheid begrijpt haar en ook elders in de wereld begrijpt zij amper enige andere regeringsvorm. [...] Leggen wij de grote massa der mensheid de vraag voor: 'Wilt u geregeerd worden door een koning of wilt u geregeerd worden door een grondwet?', dan komt die vraag op het volgende neer: 'Wilt u geregeerd worden op een wijze die u begrijpt of wilt u geregeerd worden op een wijze die u niet zult begrijpen?' Die vraag werd aan het Franse volk voorgelegd, dat werd gevraagd: 'Wilt u geregeerd worden door Lodewijk Napoleon of wilt u geregeerd worden door een volksvergadering?' Het Franse volk zei: 'Wij willen geregeerd worden door die ene man die wij ons kunnen voorstellen, niet door vele mannen die wij ons niet kunnen voorstellen.' [...] Om de zaak bondig te formuleren: het koningschap is een regeringsvorm waarbij de aandacht van het volk wordt gericht op een persoon die interessante dingen doet. De republiek is een regeringsvorm waarbij de aandacht wordt verdeeld over velen die allemaal oninteressante dingen doen. Dienovereenkomstig zal het koningschap, zolang het mensenhart sterk en het menselijk verstand zwak is, sterk staan, omdat het vage gevoelens aanspreekt en zal de republiek zwak staan omdat zij een beroep doet op begrip.

Zo, die kunnen we in onze zak steken. Of zou er werkelijk iets mis zijn met mijn begrip? Raar, ik begrijp juist de monarchie niet. Of zou dit juist slaan op onze kroonprins, u weet wel, die met het IQ van zijn schoenmaat? (- gewoon terug beledigen) Nog zo'n fijne:

Als een monarchie zegenend kan werken, is zij maar het beste dat onaantastbaar. Het moge duidelijk zijn dat een vorst niets verkeerd kan doen. Hij moet niet al te zeer met gewone maten worden gemeten. Hij moet ver weg zijn, eenzaam. Aangezien de functies van het Engelse koningshuis voor het grootste deel latent zijn, voldoet het aan deze voorwaarde. Het schijnt te ordenen, het schijnt nooit te strijden. Het is over het algemeen verborgen als een mysterie, soms opgevoerd als schouwspel, maar het is in geen van beide gevallen aanvechtbaar. Het volk kan verdeeld zijn in partijen, de kroon is van geen enkele partij. Dat duidelijke onderscheid is wat haar verre houdt van vijandelijkheden en ontwijding, wat haar mysterie bewaart, wat haar in staat stelt zich de aanhankelijkheid te verzekeren van de ruziënde partijen - en een zichtbaar symbool van eenheid te zijn voor hen die nog zo onvoldoende opgeleid zijn dat zij een symbool nodig hebben.

Bent u voldoende opgeleid of hebt u nog steeds een symbool nodig? Na dit cynische postulaat van onschendbaarheid kan de zin van het mysterie natuurlijk niet ontbreken:

Geheimhouding is echter van wezenlijk belang voor het nut van het Engels koningshuis zoals het er nu voor staat. Boven alles moet ons koningshuis worden geëerbiedigd en als men eromheen begint te neuzen kan men het niet eerbiedigen. Als er een select comité bestaat voor de koningin, dan is de charme van het koningshuis weg. Dat leeft namelijk bij de gratie van het mysterie. Wij moeten magie niet in het felle daglicht plaatsen. Wij moeten de koningin niet betrekken bij politieke strijd, anders wordt zij niet langer door alle strijdenden geëerbiedigd. Dan wordt zij een strijdende onder velen. Het bestaan van deze occulte macht is volgens de abstracte theorie een tekortkoming in onze constitutionele staat, maar een effect dat inherent is aan een beschaving als de onze, waarin verheven en dus onbekende machten nodig zijn, naast bekende en dienstbare.

Iets over de franje:

Geraffineerde en originele waarnemers hebben onlangs als bezwaar tegen het Engels koningshuis aangebracht dat het onvoldoende uitstraling heeft. Ze hebben het vergeleken met het Franse hof, dat beter is in uiterlijk vertoon, en dat overal naar buiten treedt, zodat men het wel moet zien, wat volstrekt en onbetwist het prachtigste schouwspel in Frankrijk is. Er is wel beweerd dat het Engelse hof vroeger te veel uit de schatkist nam en geheel uitgaf, maar nu, nu we ervan kunnen uitgaan dat het verstandig zal besteden, maakt het onvoldoende gebruik van het nationale geld. Er zijn argumenten om geen hof te houden, er zijn ook argumenten om juist een schitterend hof te houden, maar er zijn geen argumenten om een gemiddeld hof te houden. Het is beter een miljoen te investeren in imponeren als men wil imponeren, dan driekwart miljoen in een poging te imponeren en daar niet in slagen.

Wij mogen de Majesteit bij wet niet beledigen, maar zij ons kennelijk wel. Nog steeds niet beledigd? Nou goed dan, nog eentje:

Vraagt men de overgrote meerderheid van de onderdanen van de koningin volgens welk recht zij regeert, dan zouden zij u nooit vertellen dat zij regeert krachtens het parlement, [...]. Zij zullen zeggen dat zij regeert 'bij de gratie Gods', ze geloven dat zij een mystieke verplichting hebben haar te gehoorzamen.

In een boze droom - zwetend vanwege mijn mystieke plicht - zag ik Bagehots boekje op Beatrix' nachtkastje liggen, onze ongekozen Bovendaan. 'Stelletje idioten' hoorde ik haar zachtjes lispelen, waarop ze zich omdraaide en lekker in slaap viel.

Walter Bagehot: 'De voor- en nadelen van een koning', vertaald door Hans van Cuijlenborg, 95 blz. ISBN 90.351.2938.5 Uitgeverij Bert Bakker. € 9,90


Plaats een reactie
 
naam
e-mail
Commentaar
 
  Maak de som af: "twee min een is"   
 


republiek republikeins koningin beatrix monarchie vs republiek rijks voorlichtingsdienst prins willem alexander