Pro Republica  republiek republikanisme AERM logo
 
Voorpagina Archief Leo Brabanticus Media-archief Boekbesprekingen Contact Links Zoeken Colofon rss Favoriet Disclaimer    
 

Blijf op de hoogte van de laatste ontwikkelingen en schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.


Translate this page

Stuur dit artikel door    print-vriendelijke-versie
  
Dodenherdenking 2010
Anna Wit

De Telegraaf, 8 mei 1940

De Telegraaf, 8 mei 1940

Het risico dat ik kleingeestig genoemd word neem ik maar voor lief, ik waag het er op en wil, in het licht van de aanstaande dodenherdenking, een gedachte met u delen. Ik ben namelijk, net als vele Nederlanders, als oranjefan grootgebracht. Mijn oma kon bijvoorbeeld maar niet genoeg benadrukken hoe heldhaftig koningin Wilhelmina in de oorlog geweest was en omdat ik als kind dol op verhalen was, vroeg ik telkens aan mijn oma om steeds weer iets over de oorlog te vertellen. Mijn oma, wier huis door de Duitsers leeggehaald is, die bovendien zelf onderduikers in huis had gehad en twee zonen naar Duitsland had zien meevoeren, vertelde dan van oorlog en ellende, maar eindigde altijd met koningin Wilhelmina die de Nederlanders vanuit Londen steunde.

Als ik dan vroeg op welke wijze zij dat deed, dan vertelde mijn oma dat koningin Wilhelmina tijdens de oorlog in Londen woonde en via de radio haar onderdanen toesprak. Als kind had ik al behoorlijk schokkende verhalen over de oorlog gehoord, maar hoe klein ik ook was, ik was het meest geschokt over het feit dat de koningin tijdens de oorlog niet in haar eigen land gebleven was. U weet wel, zoals een kapitein die zijn schip in gevaar juist nooit zal verlaten. Maar als ik de vraag stelde hoe het kon dat een koningin haar land uitvluchtte, dan vermaande mijn oma mij om nooit meer over een 'vluchtende' koningin te spreken. Oneerbiedig was dat, majesteitsschennis, bovendien: een koninigin vluchtte niet. En zo heeft men mij en een heel volk stil kunnen houden. Want als je het over een vluchtende koningin zou hebben, dan pleegde je majesteitsschennis.

 

Wilhelmina spreekt

'Landgenooten, houdt stand!'

Gelukkig liet niet iedereen liet zich monddood maken: Nanda van der Zee, historica, vond het onderwerp blijkbaar interessant genoeg en heeft hier na onderzoek een boek* over geschreven. En juist ík kreeg dat boek cadeau voor mijn verjaardag. Maar omdat ik genoeg oorlogsverhalen gehoord en gelezen had, liet ik het ongelezen op mijn nachtkastje liggen. Totdat ik de dodenherdenking weer op de televisie zag en mensen in mooie uniformen kransen zag leggen, terwijl zij tijdens de oorlogsperiode niet eens in Nederland waren. En dan, met gezonde tegenzin, begin ik toch maar aan het boek van Nanda van der Zee. Ik blader eerst van voor naar achter en lees De schaduwen van degene die doodgemarteld zijn, vergezellen ons op onze tocht. Zij verrijzen uit putten, graven, sloten, uit ovens, uit brandnetels, uit ongebluste kalk. Zij hadden allen het leven lief, die Joden uit heel Europa. Zij hielden van zonlicht en bloemen. En hun schimmen fluisteren ons toe: 'Vergeet het niet...'.

En laat nu hoofdstuk zes over 'de regering in oorlogstijd' beginnen met de vluchtende kroon. Precies het woord dat ik niet uit mocht spreken: vluchten. Toch is dat het juiste woord. Koningin Wilhelmina was op dat moment het hoogste gezag van het Nederland. Mijn maag draait om als ik de feiten lees. Haar vlucht op 13 mei was een verpletterende slag voor het moreel van de troepen die nog volop in gevechtshandelingen verwikkeld waren, de natie voelde zich verbitterd en in de steek gelaten. Op 10 mei kwamen de Duitsers ons land binnen en nog geen drie dagen later vluchtte de koningin het land uit. In 'Eenzaam maar niet alleen', schrijft de koningin: 'Van de aanvang af waren de berichten het tegendeel van gerustellend. Daarbij namen de minder aangename voorvallen hier ten lande, veroorzaakt door de nazi's of hun handlangers, grotere afmetingen aan en werd hun toon steeds aanmatigender'. Ik denk als ik dat lees: 'Voor wie waren de berichten het tegendeel van geruststellend en tegen wie werd de toon steeds aanmatigender?'

 

Bernhard en Wilhelmina

De helden Bernhard en Wilhelmina druk in de weer om de militaire Willemsorde te verdienen

Wat het antwoord daar ook op is, de koningin en prins Bernhard waren in ieder geval veilig in Londen. Zij woonden in Eaton Square, waar vandaan zij later verhuisden naar een landhuis bij Maidenhead. Ik lees dat Wilhelmina zich wel veel zorgen maakte over haar gezondheid vanwege fabrieksuitstoot en de daaruit voortvloeiende vervuilde lucht. Als zo'n stukje in het boek: 'Oranjes in ballingschap' van Albert Vandermey niet bloedernstig geschreven was, zou ik denken dat het, gezien in het licht van het lot van de Joden, om een misplaatste grap ging. Ook prinses Juliana is de periode tijdens de oorlog goed doorgekomen. De ongestoorde overtocht naar Halifax eindigde in een kleine doortocht naar de exclusieve Seigniory Club van Montebello. En in de rij staan met voedselbonnen was er ook niet bij, daarvoor in de plaats was een grote Nationale Tentoonstelling en de Art Gallery in Toronto. Ook zo heerlijk was het om de Niagara-watervallen te bezichtigen en verderop in de oorlog maar liefst drie eredoctoraten te ontvangen.

Wilhelmina, juni 1940

Ik schreef al eerder: misschien ben ik wat kleingeestig, maar ik weet van een collega die niet al die reizen gemaakt heeft, dat zij drie jaar over één doctoraat gedaan heeft. Verder was er voor prinses Juliana tijdens de oorlog nog een leuke rondleiding in de Mc.Kinnon Industries fabriek in Ontario, een vakantie in Nova Scotia, een bezoek aan een Canadese Motorboot Maatschappij, een leuke tocht naar de Caraïbische zee, een reis naar Suriname, een zomer in Massachusetts - dus de oorlog is voor de Oranjes niet zó akelig geweest. Je zou haast zeggen: gelukkig maar, want er was al narigheid genoeg. Die narigheid was er zeker in het land waar de koninklijke familie eigenlijk 'de koninklijke familie' van was. In 1933 kon je al zien aankomen dat het geen vrede kon blijven. In Duitsland was Hitler sinds 1933 aan de macht en dat hij het op de Joden gemunt had was meteen al duidelijk. Zij werden dan ook per wet stelselmatig de hoek ingedreven. Bijvoorbeeld buitensluiting van dienst- en leerplicht en van welke vorm van maatschappelijk leven dan ook. Het gevolg was dat zij niet meer de mogelijkheid kregen om te werken en dus niet meer voor zichzelf konden zorgen. Veel Duitse Joden vluchtten daarom lang voor 1940 naar Nederland, waar uiteindelijk werd besloten de Joden in een kamp samen te brengen.

De meest geschikte lokatie lag in Elspeterveld in de gemeente Ermelo. Maar er kwam protest, de Veluwe moest voor de toeristen blijven en ook koningin Wilhelmina tekende bezwaar aan, want slechts twaalf kilometer een vluchtenlingenkamp vanaf haar buitenverblijf 't Loo opslaan was in haar ogen veel te dichtbij. In het boek 'Om erger te voorkomen' van Nanda van der Zee staat dat de vlucht van de koningin voor het Nederlandse volk helemaal niet zo vanzelfsprekend was, en evenmin voor de in Nederland achterblijvende regering. De koningin liet haar ministers achter zonder overleg en zonder enige instructie. Zij had geheel op eigen houtje het in oorlog zijnde koninkrijk verlaten. Hoe ging dat trouwens in andere landen? Sultan Mohamed V van Marokko zei: 'Er zijn hier geen joden, alleen Marokkanen'. Hij bleef standvastig in het verdedigen van zijn volk. Ook koning Christian X in Denemarken bleef en was zeer standvastig in zijn verzet om de jodenvervolging zoveel mogelijk tegen te gaan. Hij liep zelfs voorop toen de Joden gedwongen werden een davidsster dragen. Voor Nederland was het heel jammer, om niet te zeggen betreuringswaardig, dat de koningin vertrokken was, want er ontstond een open plek die met een zekere hebberigheid ingenomen werd door Seyss-Inquart op 29 mei 1940. Het zou toch logischer zijn dat de koning legerleider wordt, dan dat de legerleider gezag over het land krijgt.

Wilhelmina spreekt

'Landgenooten, houdt stand!'

In 'Om erger te voorkomen' staat dan ook letterlijk: 'De gevolgen van de keten: de vlucht van de koningin, het uitwijken van de regering en de twee achtergebleven ministers, die zonder kabinet en koningin, het regeringsgezag overdroegen aan iemand die daar niet voor opgeleid was, is van grote betekenis geweest voor de positie van het Nederlandse volk onder de Duitse bezetting, met name voor het Joodse volksdeel(!)'. Na de vlucht van de koningin kwam Hendrik Colijn met de mededeling dat er 'iets gedaan moest worden'. Hij wilde een groep leiders bij elkaar halen om te kunnen onderhandelen met de Duitse bezetter. Zo kwam twee maanden na de vlucht van koningin Wilhelmina, de Nederlandsche Unie tot stand. Vier dagen later kreeg men de mededeling dat men in de Unie niet mocht spreken van 'vrijheid' of van 'onafhankelijke trouw aan Oranje'. Na enig getouwtrek ontstond de N.U. die socialistisch gericht was. Veel mensen werden er lid van.

Dat de Unie, die het koningshuis in haar uitgangspunt had geschrapt, in zo'n korte tijd miljoenen leden wist te trekken, toont aan dat het huis van Oranje na zijn vlucht bij het merendeel van de Nederlandse bevolking had afgedaan. De ontzetting over de vlucht van de koningin en het overhaaste volgen van de regering had plaatsgemaakt voor onverschilligheid en was bij velen zelfs omgeslagen in een gevoel van opluchting; men zou het wel eens beter gaan doen (Om erger te voorkomen) - Helaas was dit weer een kans voor de bezetter om meer invloed uit te oefenen in Nederland. In de uitzending van radio-oranje op 12 september van het jaar van haar vlucht, zei koningin Wilhelmina: 'In een land met beperkte vrijheid is voor Oranje geen plaats.'

Ik schreef al aan het begin van deze column dat ik mogelijk voor kleingeestig uitgemaakt zal worden, maar dat neem ik dan voor lief, maar ik zal nooit naar de kranslegging op 4 mei kunnen kijken, zonder te denken: 'Waar waren jullie?'

 

 


* Nanda van der Zee: Om erger te voorkomen.



ProRepublica doet haar uiterste best om alle rechthebbenden van tekst- en beeldmateriaal
gebruikt op deze website te achterhalen en te vermelden. Eventuele rechthebbenden die niet
vermeld zijn kunnen zich wenden tot ProRepublica. Waar gebruik is gemaakt van materiaal
van derden hebben wij getracht te achterhalen bij wie de rechten liggen volgens de
wettelijke bepalingen. Desondanks kan het voorkomen dat het materiaal niet voor publiek
gebruik is vrijgegeven. Uiteraard zullen wij dit materiaal op verzoek zo snel mogelijk
verwijderen indien daarvoor gegronde redenen bestaan.

Reageren? Momenteel is het door een technische storing niet mogelijk te reageren. Hier wordt aan gewerkt. 
Wel is het mogelijk via email te reageren. Excuses voor het ongemak.
Om te reageren klikt u HIER.
republiek republikeins koningin beatrix monarchie vs republiek rijks voorlichtingsdienst prins willem alexander